Το τέλος του καπιταλισμού όπως τον ξέρουμε;


Του Γιάννη Τσαμουργκέλη

Η κρίση που ξεκίνησε το 2008 με την κατάρρευση του χρηματοπιστωτικού συστήματος διανύει τη δεύτερη φάση της. Η εξέλιξη αυτή ήταν αντικειμενική και αναμενόμενη καθώς προσδιορίσθηκε από τον τρόπο που επελέγη να αντιμετωπισθεί η πρώτη κρίση, δηλαδή με τη δημοσιονομική παρέμβαση για τη σωτηρία των τραπεζών. Έτσι μετατέθηκε το πρόβλημα αποκατάστασης της σταθερότητας του τραπεζικού συστήματος στο επίπεδο των δημοσιονομικών ελλειμμάτων και του χρέους.  Η σύγχρονη πρόκληση πλέον, αφορά στον τρόπο αντιμετώπισης αυτής της φάσης της διεθνούς οικονομικής κρίσης ως πλαίσιο μετάβασης προς μια νέα διάρθρωση του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος.  Τα μεγάλα ζητήματα που πρέπει να αποσαφηνισθούν σε αυτή τη νέα διάρθρωση αφορούν το ρόλο του χρηματοπιστωτικού συστήματος, το πλαίσιο συνεργασίας και προσδιορισμού των νομισματικών πολιτικών όσο και αυτό των δημοσιονομικών πολιτικών.  Ουσιαστικά μιλάμε για μια νέα ρύθμιση που θα στηρίζεται σε αυτόματους μηχανισμούς και οι οποίοι θα είναι σε θέση να δίνουν άμεσες απαντήσεις στις περιπτώσεις όπου οι διακυμάνσεις των αγορών θέτουν σε κίνδυνο τη σταθερότητα  του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος.  Μεγάλα δημοσιονομικά ελλείμματα ή ποσοστά χρέους, ανοίγματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, ανεξέλεγκτες διακυμάνσεις συναλλαγματικών ισοτιμιών που εκπορεύονται από εθνικά κυρίαρχα κράτη αλλά διακυβεύουν την παγκόσμια οικονομική σταθερότητα, τίθενται σταδιακά υπό παρακολούθηση και προληπτικό έως και κατασταλτικό έλεγχο.

Η περίπτωση της Ελλάδας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου ένα εθνικά κυρίαρχο κράτος βρίσκεται υπό διεθνή προστασία έναντι των αγορών αλλά και υπό παρακολούθηση και έλεγχο ακριβώς λόγω των δημοσιονομικών και άλλων αποκλίσεων που θέτουν σε κίνδυνο την παγκόσμια οικονομική σταθερότητα.  Υπό αυτό το πλαίσιο διεθνούς οικονομικής και διεθνών οικονομικών και πολιτικών σχέσεων είναι σίγουρο ότι η έννοια της εθνικής κυριαρχίας έχει επαναπροσδιοριστεί από την ίδια την εθνικά κυρίαρχη επιλογή μιας χώρας να συμμετέχει στη συντεταγμένη διεθνή οικονομική κοινότητα, απολαμβάνοντας τα οφέλη της προστασίας της.  Στις ημέρες μας διαμορφώνεται το πλαίσιο των κανόνων της μετά την κρίση διεθνούς οικονομικής κοινότητας.  Εκεί δίνεται η μεγάλη μάχη.

Οι αντικρουόμενες απόψεις όσο και εάν ακούγονται ως πολυφωνικές και παρά τις ακραίες φωνές, εύκολα μπορούν να καταταγούν σε δύο μεγάλες ενότητες.  Από τη μία πλευρά έχουμε τη μονεταριστική προσέγγιση της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπως καθοδηγείται από τη Γερμανία όπου …..η προσαρμογή των απικλινουσών χωρών  γίνεται σε ένα πλαίσιο αυστηρής νομισματικής πολιτικής με απόλυτο κριτήριο τον περιορισμένο πληθωρισμό.  Η πραγματική οικονομία επωμίζεται το απόλυτο κόστος.  Η ανεργία και ο περιορισμός των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων είναι το αντάλλαγμα της προσαρμογής μέχρι την επανεκκίνηση της «αποκαθαρμένης» (πλέον) οικονομίας από κάθε μη κερδοφόρο οικονομικό φορέα – πτωχευμένη επιχείρηση ή άνεργο.  Στο σύστημα αυτό ο ρυθμιστής παραμένει η αγορά και οι επιδόσεις στην αρένα της διεθνούς ανταγωνιστικότητας, γεγονός που μετατρέπει τους κανόνες της διεθνούς συνεργασίας σε σύστημα εξετάσεων όπου η αποτυχία σημαίνει την αποβολή. Έτσι ουσιαστικά, η διεθνής συνεργασία αφορά στην πολιτική διαπραγμάτευση για τον τρόπο επιβεβαίωσης των αγοραίων αποτελεσμάτων.

Από την άλλη βρίσκονται οι Νεοκεϋνσιανές προσεγγίσεις για το πλαίσιο της διεθνούς συνεργασίας όπως αυτές εκφράζονται από τις ΗΠΑ υπό τον Πρόεδρο Ομπάμα.  Για την προσέγγιση αυτή η ενίσχυση μιας αποκλίνουσας χώρας έχει χαρακτήρα διεθνούς αλληλεγγύης ενώ η απάντηση στις στρεβλώσεις των αγορών δίνεται από θεσμικά προβλεπόμενα όργανα με στόχο την αυτοματοποίηση και την πρόληψη.  Στην νεοκεϋνσιανή προσέγγιση κέντρο του συστήματος είναι οι ανάγκες της πραγματικής οικονομίας με τη διασφάλιση της επιχειρηματικότητας και την απασχόλησης ως βασικές παραμέτρους σχεδιασμού όλων των μεταβατικών σχεδίων.  Ο πληθωρισμός δεν αποτελεί φοβικό κριτήριο αλλά ένα μεσοπρόθεσμο κόστος για τη διασφάλιση του μικρότερου δυνατού ποσοστού ανεργίας και ο οποίος θα αντιμετωπισθεί σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα όταν θα έχει αποκατασταθεί η εύρυθμη λειτουργία της οικονομίας και των αγορών. Η νομισματική πολιτική είναι έτσι αντικειμενικά ένα μέσο για την επίτευξη της σταθερότητας και της ανάπτυξης. Οι διαφορές των δύο αντικρουόμενων προσεγγίσεων δεν περιορίζεται μόνο στα σχέδια προσαρμογής των αποκλινουσών οικονομιών.  Οι Νεοκεϋνσιανές προσεγγίσεις υιοθετούν πολιτικές αυστηρής ρύθμισης ενώ προτιμούν ένα ιδιαίτερα ανταγωνιστικό χρηματοπιστωτικό σύστημα περιορισμένο βαθμό εξάρτησης της οικονομίας από αυτό.  Πολλές μικρές και μεσαίες τράπεζες διαμορφώνουν ένα ιδανικό πλαίσιο λειτουργίας του τραπεζικού συστήματος με περιορισμένο συστημικό κίνδυνο για την οικονομία ενώ η χρηματοδότηση των επιχειρήσεων γίνεται σε μεγάλο βαθμό απευθείας από το επενδυτικό κοινό μέσω έκδοσης εταιρικών ομολόγων που ελέγχονται από την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς (και όπου οι τράπεζες λειτουργούν ως οργανωτές των εκδόσεων των ομολόγων και όχι ως εγγυητές ή αποκλειστικοί αγοραστές).  Σημαντική είναι επίσης η διαφορά έναντι των αγορών.  Είναι χαρακτηριστική η καθυστέρηση λήψης μέτρων που επιδεικνύει η Γερμανία. Το γεγονός αυτό εύκολα μπορεί να αποδοθεί στην προσπάθεια ρύθμισης με δεδομένες τις κινήσεις των αγορών που μεταθέτουν το πεδίο λήψης πολιτικών αποφάσεων στο επίπεδο της διαπραγμάτευσης έναντι ήδη δρομολογημένων από τις αγορές λύσεων.  Αντίθετα η προσέγγιση των νεοκεϋνσιανών θέλει να προλαβαίνει τις αγορές.  Για το σκοπό αυτό υποστηρίζει τη δημιουργία θεσμών που θα είναι ικανοί να αντιδρούν αυτόματα πέρα και έξω από το πεδίο της πολιτικής διαπραγμάτευσης (βλέπε αντίδραση της FED στις εκάστοτε εξελίξεις).  Είναι χαρακτηριστική η θέσπιση του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Οικονομικής Σταθερότητας (EFSF) που έχει αρμοδιότητες που ουσιαστικά ανήκουν στην ΕΚΤ με μια απλή αλλαγή του καταστατικού της. Ωστόσο υιοθετήθηκε (και μάλιστα πανηγυρικά) η δημιουργία ενός νέου θεσμού που θα λειτουργεί στη βάση της πολιτικής διαπραγμάτευσης και σε πολλά κρίσιμα σημεία με τη σύμφωνη γνώμη της ΕΚΤ και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Η συνύπαρξη αυτών των δύο διαφορετικών προσεγγίσεων και αντιλήψεων σε ένα ενιαίο σύστημα δεν είναι εύκολη καθώς συγκρούονται στο επίπεδο των αξιών.  Η προτεραιότητα των αγορών και η ευλαβική προσήλωση στη δυνατότητα τους να δίνουν λύσεις ακόμα και μπροστά στην πλέον παταγώδη αποτυχία τους καθιστά το μονεταριστικό στρατόπεδο – ιδιαίτερα αυτή την περίοδο – μια ομάδα από ένθερμους υποστηρικτές που τείνουν στο φανατισμό.  Ωστόσο, η κυριαρχία της λογικής είναι μονόδρομος, γεγονός που αποδεικνύει η υιοθέτηση της πρότασης του Ευρωομολόγου ακόμα και από τη Γερμανία-κάτι το οποίο οι ακραίοι μονεταριστές δεν ήθελαν ούτε να ακούσουν.  Από την άλλη η εμμονή των νεοκεϋνσιανών σε κοινωνικές πολιτικές και την πλήρη απασχόληση σε μια περίοδο όπου οι πρώτοι αποτυχόντες είναι εκείνοι που ενέδωσαν στο πρότυπου του κοινωνικού κράτους θέτει σε άμεση δοκιμασία τις νεοκεϋνσιανές αντιλήψεις. Εξάλλου και η υιοθέτηση της χαλαρής νομισματικής πολιτικής από την πλευρά των ΗΠΑ δεν έχει ακόμα επιδείξει εντυπωσιακά καλύτερα αποτελέσματα από την νομισματική ορθοδοξία των Γερμανών (ίσως με άλλοθι όπως η διεθνής ύφεση και η αυξημένη αποταμίευση των αμερικάνικών νοικοκυριών).  Πάντως η γεφύρωση των διαφορών των δύο προσεγγίσεων ευνοεί το καθεστώς της πολιτικής διαπραγμάτευσης των μονεταριστών σε σχέση με την πολιτική των θεσμικών κατοχυρώσεων των αυτόματων λύσεων των νεοκεϋνσιανών – όπως φαίνεται εξάλλου και από τη δημιουργία του EFSF.  Τελικά, ίσως καταλύτης στη διαμόρφωση της διεθνούς ισορροπίας να αναδειχθούν οι αναδυόμενες μεγάλες δυνάμεις όπως η Κίνα που τόλμησε να θέσει στο τραπέζι των συζητήσεων το ενδεχόμενο δημιουργίας ενός νέου αποθεματικού νομίσματος και ουσιαστικά ενός νέου καθεστώτος συναλλαγματικών ισοτιμιών προσεγγίζοντας κατά πολύ τις νεοκεϋνσιανές απόψεις περί νέας διεθνούς ρύθμισης.

Σίγουρα πάντως το πεδίο δεν έχει ακόμα αποσαφηνιστεί.  Η περίοδος που διανύουμε αναδεικνύεται ιδιαίτερα κρίσιμη για το μέλλον του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος.  Η ωρίμανση της παγκοσμιοποίησης παρήγαγε ήδη την πρώτη μεγάλη της κρίση από τις αδυναμίες και τις αμετροέπειες του πιο «σοφιστικέ» δημιουργήματος της, του χρηματοπιστωτικού συστήματος.  Η έξοδος από την κρίση σηματοδοτείται από τη δημιουργία ενός νέου πλαισίου διεθνούς οικονομικής και διεθνών οικονομικών και πολιτικών σχέσεων. Οι κανόνες του νέου αυτού συστήματος είναι ακόμα υπό διαμόρφωση και έχουν πολιτικό στίγμα και ιδεολογική κατεύθυνση.  Η εμπλοκή της χώρας μας σε αυτή τη νέα μορφολογία ως θύμα ουδόλως αποσπά από τη δυνατότητα εκφοράς λόγου και άποψης με ιδεολογία και πολιτικό περιεχόμενο.  Ας το αναγνωρίσουμε, ας εμβαθύνουμε και ας τοποθετηθούμε ρητορικά και πραγματικά.  Πάντως τα λάθη ακόμα και από την εφαρμογή του σημερινού μονεταριστικού προγράμματος με την προσπάθεια προσαρμογής της πραγματικής οικονομίας υπό καθεστώς νομισματικής πειθαρχίας και με επιτόκια δανεισμού επιχειρήσεων πάνω από το 10% καθιστά προβληματική οποιαδήποτε άκριτη υπεράσπιση του Γερμανικού μοντέλου.  Η ταχύτατη υιοθέτηση και εφαρμογή πολιτικών διαρθρωτικών αλλαγών δεν συνάδει σε δύσκαμπτες οικονομίες ενώ καταλήγει σε κλιμάκωση της ανεργίας  και δυναμική ύφεση που παράγουν τα υψηλά επιτόκια και ο ραγδαίος περιορισμός της ρευστότητας της αγοράς από τις τράπεζες.  Στις σημερινές συνθήκες αν η ευθύνη για την αναδόμησης της ελληνικής οικονομίας-κοινωνίας ανήκει στην κυβέρνηση που καλείται να εφαρμόσει τις μεγάλες αλλαγές και να ανασυστήσει την ελληνική δημοκρατία-πολιτεία, το κλειδί παραμένει στα χέρια των τραπεζιτών.  Κάποιος φορέας της πολιτικής κοινωνίας του τόπου επιτέλους πρέπει να το αναγνωρίσει και να κάνει κάτι για αυτό στην κατεύθυνση της εθνικής συνεννόησης όλων των φορέων (μεταξύ αυτών και των τραπεζών) πριν να είναι πολύ αργά.

* Ο κ. Τσαμουργκέλης είναι Διδάκτωρ της Οξφόρδης  και Επίκουρος Καθηγητής της Διεθνούς Οικονομικής στο Παν/μιο του Αιγαίου

i.tsam@aegean.gr.

Πηγή:www.capital.gr

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: